GİYİM KUŞAM
Erkeklerimizin giyim ve kuşamları, Cumhuriyet Kazanımlarımızı= ;n Kıyafet Devrimi ile belirlenmiş ve buna tüm köyümüz erkekleri de uymuşlardır. Plevne ve Lofça’dan getirilen veya oradan edinilen bilgilerle burada da yapılan dokuma tezgâhlarında-bu tezgâhlar köyümüzün bu konuda uzman belli ailelerinde bulunur ve tüm köyün ihtiyacı karşılanırdı. Köyümüze özgü desenlerle kilim (koyun yapağısından çerge) dokuma tezgâhları da b= elli ailelerde bulunur, siparişle kilim dokurlardı.- koyun yapağılarında= n dokunan şayaklar kış mevsimlerinde;keten = ve pamuktan elde edilen ipliklerle dokunan ince çadır bezleri de y= az mevsimlerinde, pantolon ve ceket olarak erkeklerimiz tarafından kullanılmış, yine ayni yöntemle kurulan tezgâhlar= da, köyümüzde ekilen pamuklardan elde edilen ipliklerin dokunmasıyla elde edilen bezlerin&nbs= p; boyanması, biçilmesi ve dikilmesiyle yakasız gömlekler ve iç çamaşırlar yapılıyordu.1950’li yıllardan itibaren tezgâh dokumalarının yerini, iç çamaşır yapmak üzere amerikan bezi; boyalı gömlek dokumalarının yerini de diril, asse gibi dokumalar aldı.1955’li yıllarda erkekler tarafından sevilen moda; tezgâhlarda değil, fabrikalarda dokunan desenli şayaklardı.Bu kumaştan, köyümüz terzileri tarafından dikilen kilot (dizlerden yukarı kısmı yanlara doğru geniş, dizlerden aşağısı bacak kalınlığında, son 20 santimlik bölümü iliklenebilir düğmeli) pantolonların üzerine, koyu maviye çalan kumaş ceket diktirilir, asseden dikilmiş,köyümüz makinacılarının elinden çıkmış yakal&#= 305; gömlekler, yapağıdan elde örülmüş yelekl= er, ayaklara giyilen yapağı çoraplar, kara lâstikler ve başa giyilen şapka ile kıyafet tamamlanırdı. Adamlık olarak giyilen bu giysiler, kış mevsimi günl&uu= ml;k giyimlerinde yerini; geçen yıllardan kalan, köyüm&uum= l;z terzilerinin bulduğu, yıpranan ve delinmeye yüz tutan dizler= ine ve arka bölümüne yapılan dizlik ve arkalık adı verilen, geniş parçalı ek yamalarla desteklenmiş ve y= eni bir görünüm almış şayak pantolonlardı. Bunların üzerine giyilen ve kaputu, palto gibi giysileri aratmayan şayak ceketlerin içlerine havanın durumuna göre, diril gömlek, yelek veya kazak giyilir, eldiven ve atkı ile de soğuklar için önlem alınırdı. Erkeklerimizin giyim tarzı 1965’li yıllara kadar bu özelliğini k= orumuş, bu tarihten sonra hazır giyim modası ve akımına gö= re giyimlerini sürdürmüşler ve dedelerimizden gelen giyim tarzını bırakarak bu günlere ulaşmışlardır. Bu gelişmeler sonunda önce dok= uma tezgâhları, ardından da terzi dükkânları, K= öyümüz Tarihçe Müzesindeki yerlerini almışlardır…=
Kadınlarımızın giyimleri erkeklerimize göre çok daha ayrıntılarla ele alınması gereken bir konudur. Anadolu’da şalvar denilen ve az çok bizim kadınlarımızın giysilerine benzeyen ama, paça genişlikleri ile kesim ve dikim tarzları ile birbirin= den oldukça farklı olan iki parçalı olan ve köyümüz makinacıları tarafından dikilen bu giysinin genel adı ‘Don Entari’ydi. Don: Altı ayak topuklarına kadar uzanan, beli uçkurlu, çok geniş bedeni uçkurluğundan büzülerek daraltılan, aşağıya indikçe ahenkli olarak daralan ve ayak topuklarında bilek darlığı ile sona eren, genellikle basmadan yapılan alt giysiye don adı verilirdi. Entari: çoğunlukla don ile ayni basmadan yapılan entari; genelde yakasız olur, bel altına kadar uzar, üzerine don çeki= lir ve uçkurla bağlanarak dışarıya çıkması önlenirdi. Bu giysiye köyümüz lehçesinde ‘Don Anteri’ denirdi. Kış mevsiminin soğuklarından korunmak için, ‘içlik’ adi verilen, içerisine pamuk veya yapağı serilerek yorgan gibi dikilen, palto uzunluğunda giysiler dikilirdi. İç çamaşırın üstüne, don anterinin altına giyilen içlik, kış mevsimi boyunca kadınlarımızı soğuktan korur ve rahat iş yapmalarına engel olmazdı. Donun paçalarına ve anteri= nin kol bileklerine yapılan ve bizim köyümüze özgü olan ve ‘kırma’ adı verilen el işi büzgüler, ayni basmadan yapılır, giysiye verilen ö= nemi ve özeni gösterirdi. Bunun yanı sıra,1955’li yıllarda, donun üzerine anteri olarak asseden yapılan ve göğsü kanaviçe ile işlenmiş bluzler ve üzerlerine yine kanaviçe işlenmiş siyah saten yelekler çok modaydı. Bu yıllarda kadınlarımızın tümü dokuma tezgâhı basmalarından vazgeçmiş; yazları rengârenk Nazilli basmaları, kışları da pazen veya divitin adı verilen basmalarla giyinmeye başlamışlardır. Ayaklara giyilen hasan alacası (renkli ve motifli örme) yapağı çoraplar veya çetikler, kadınlar için üretilen kara lâ= stiklerle uyum sağlardı. Kız çocuklarımız, 15-16 yaşlarına kadar fistan (elbise) giyerl= er, daha sonra isteğine göre Don Anteri’ye geçerler veya fistan giymeye devam edip nişanlandıktan sonraki duruma göre giyimlerini seçerlerdi. Çiftçilik uğraşısının her bölümünde çalışan kadınlarımızın, eğilip kalkmaları başta olmak üzere her türlü hareketi ya= pma zorunluluğu kaçınılmazdı. İşte Don Ant= eri bu zorunlu hareketlerin rahat yapılmasını sağlayan giysilerdi ve bunun için tercih ediliyordu. Kadınlarım = 5;z, saçlarını uzatırlar ve arkalarına, yaş duru= muna göre, (kız çocuklarında iki, genç kızlıktan itibaren ince örgülü ve saçlarının sıklığına göre ç= ;ok sayıda) pelik örerek sarkıtırlardı. Sıkı sıkıya örülen pelikler saçların dağılmasını ve mutfak işi yaparken yiyeceklerin i&= ccedil;ersine girmesini önlerdi. Bu yiyeceklere girmeyi önlemelere destek olara= k da saçların üzerine, yaş durumuna göre; grep, çember, tülbent, başörtüsü ve yaşmak bağlanırdı. Köyümüz kadınlarında bu baş bağlamanın bu yıllarda tartışması yapılan türbanla ve dinsel simge olarak saçları görünmeyecek şekilde bağlamakla hiçbir ilgisi yo= ktu. Genç kızlarımız, başlarına bağladıkları birman greplerinin arkasına, örü= lmüş peliklerini bellerine kadar sarkıtır, alnından kâhkülünü gösterir ve yanaklarının kulak yanlarından zülüflerini salarlardı. Başın üzerinden bir fiyonkla bağlanan rengârenk oyalı grep, = bir süs aracı olurdu. Evlenen kadınlarımızın da saçlarını görünmez bir halde, sıkı sıkıya ve kat kat bağlamak gibi bir düşüncele= ri olduğunu hiç aklına getiren olmazdı. Ninelerimiz ve dedelerimiz gelenek ve göreneklerimizi, din büyüklerimizin kendilerine verdikleri öğütleri bizlere aktarırken:R= 21; Namaz kılarken kadınların saçlarını örtmeleri sevaptır.” Derlerdi. Namazın dışında saçlarının görünmez bir h= alde bağlayan kadınlarımıza rastlanmaz, yukarıda da belirtildiği gibi, saçların ve yiyeceklerin birbirinden korunması, tozdan ve topraktan saç kirlenmelerinin önlenme= si için – çünkü o yıllarda, saç y= 05;kamak da banyo yapmak kadar zor ve zahmetliydi- bir araçtı. Anne olan kadınlarımız, bir çember ile yukarıda fiyonk yap= arak başını bağladıktan sonra, bir yaşmakla başını bağlamayı tamamlardı. Ninelerimizin nur yüzlerine, bir ucunu fiyonk yapıp sağ yanağına, diğer ucunu da yine fiyonk yapıp sol yanağına dayamaları ile bağladıkları kenarları taş basmalı beyaz yaşmaklar, değerli bir fotoğrafın etrafında yer alan değerli bir çerçeveyi andırır, kendilerine hem sevimlilik hem de saygınlık kazandırırdı… Buraya kadar anlatılan giysiler, genç kızlarımızın çarşafa veya ferac= eye girinceye kadar evde ve sokakta; evli kadınlarımızın da yalnız evde giydikleriydi. Nişanlanan genç kız, iki tarafın anlaşması ile; eğer = ferace giyecekse, Don Anteri ile birlikte, evinin dışına çıkarken feracesini de sırtına geçirir ve yaşam boyu çıkaramaz, hatta tabutunun üzerine bile fe= race örtülürdü. Yok, eğer çarşaf giyecekse,= ev işlerini yaparken istediği zaman fistan, ama tarla işlerini yaparken Don Anteri seçimini yapar ve çarşafı ile yaşam boyu dışarıya çıkarken örtü= nme yolunu seçerdi. Bu kadınlarımız için özle= mi duyulan bir giyim şekli hiç mi hiç değildi. Daha sonraki bölümlerde görüleceği gibi, iki bin yı= ;l öncesinden Orta Asya’ da toplumsal yaşama geçen ve Şaman Dinini seçen atalarımız kadınlarında, İslâmiyete geçinceye kadar örtünme ve erkekten kaçınma yoktu. Kadın erkek benzer giyim tarzları ile = ayni ortamda at koşturur, hayvan besler ve ev işlerini yaparlardı. Kutsal Kitabımız Kuran-ı Kerim’in değil de, Arap ırkının kadınlara bakış ve davranış= ının bir sonucu olarak dayatılan örtünme, İslâmiyetin kabul edilmesiyle, Türklere de dayatılmıştır. Şaman dini ile İslâmiyeti kaynaştıran ve orta yolu bulup, dini inanışlarını yerine getiren Türkler, bu örtünme dayatmasının da orta yolunu ninelerimizin yukarıda ayrıntılarını verdiğimiz biçi= mde bulmuşlardır. Ferace: En küçük beden üzerin= e, en büyük beden manto gibi, kara basmadan – feracelik veya çarşaflık denirdi-köyümüz makinacıları tarafından dikilen ve köyümüz &#= 351;ivesinde ‘ferece’ denilen, dış giyim örtünme giysisi= dir. Boyu topuklara kadar uzanır, vücut hatlarını hiç belli etmez, kolları çok geniş tutulur, düğmesi yoktur, baş kısmında ferece boyu kadar uzunluğu olan, yaklaşık bir metre eninde bir kapağı vardır. Kadınlarımız, fereceyi giyerken, arka kısmını olduğu gibi bırakırlar, ön kısmını topuklarının bir karış kadar üstüne göre ayarlayarak Don Anterinin uçkuru arasına düzgün bir biçimde iki taraftan da sokarak kısaltır ve hareket serbestliği kazanırlar. Buna ‘ferece toplamak’ denir.= Sonrasında ferece kapağını başının üzerine dolayarak örterler ve artan bölümü de öne sarkıtıp, istediklerinde yüzü ve gözleri örtmek için kulla= nmak üzere hazır bulundururlar ve ferece giyimini tamamlamış olurlar… Çarşaf: Ferace ile ayni kumaştan yapıl= an çarşafın tanımı ve giyimi daha kolay, feraceye göre de daha çağdaştı. Belden lâstikli bir büyük beden eteğin üzerine, ‘çarşaf kapağı’ adı verilen, başa örtülüp çene altından ayni kumaştan yapılmış şeritlerle bağlanan ve yarım pelerin gibi bel altına ka= dar uzanan düğmesiz bir örtünme giysisiydi. Çarş= ;af kapağının her iki ucu da istenildiğinde yüzü kapatmak için kullanılırdı. Çarşaf kapağı serbest bırakıldığında, alttaki giysilerin görünmesi de sağlanabilirdi. Çene altından bağlanan çarşaf şeritleri, ferace gibi yüzün tamamını örtüp, öcü gibi görünmelerini önler, kadınlarımızın yüzleri açık olur, tanınmalarını sağlardı. Plevne ve Lofça’dan getirilen geleneksel g= iysi olarak feraceden vazgeçilmemiş ve çarşafa toplu ola= rak değil; bireysel olarak geçilmeye başlanmıştı= ;r. Bu konuda öncülük edenler de köyümüz çocuklarından, yukarıdaki bölümlerde adları verilen, Kepirtepe Köy Enstitüsü mezunu öğretmenlerimizdir…
Cumhuriyet yönetimine kavuştuktan sonra, yapılan devrimlerle Türk Ulusu, çağdaş ulusların düzeyine ulaşmak ve ülkemizi kalkındırmak için bir dizi devrimler yapt= 05;. Türk Ulusu yüz yıllardır sürdürülen çağdışı kalmaktan kurtulmak üzere, yapı= ;lan devrimlerimizin tümünü benimseyip özümsedi. Hepsi birbirinden önemli olan devrimlerimizin biri de 3 Aralık 1934 yılında kabul edilen ‘Kılık Kıyafet Devrimi’ ydi. Bu devrime göre: Erkeklerimizin bu zamana kadar giydikleri fes, sarık, cübbe, potur, kuşak vb. giysilerin giyilmesi yasaklanıyor, yerine bu gün de giydiğimiz çağdaş kıyafetlerin giyilmesine başlanıyord= u. Kadınlar: Kentlerde; peçe, ferace, çarşaf yasaklanıyor. Saçların örtülmesi veya örtülmemesi isteğe bırakılıyor, mahalle, çevre ve din baskısına son veriliyor, kadın erkek eşitliği sağlanıyor, kadınlarımız bu günkü çağdaş görünümlerini ve giysilerini kazanıyorlardı. Köylerde; Çiftçili= k ve hayvancılıkla uğraşıldığı, yeni giysileri almak için ekonomik güçleri yeterli olmadığı için, yalnız peçe yasaklanı= yor, diğerleri isteğe bağlı bırakılıyorduR= 30;
Kılık Kıyafet Devriminden önce ferecesine iyice sarınan, yolda bir erkeğe rastladığında arkasını dönüp duvar dibine veya çalı dibine çöken, yolda giderken, tarlada çalışırken= iki gözünden başka her tarafını sarıp öc&uum= l; gibi görünen, yazın bunaltıcı sıcakların= da güneş ısısını daha fazla çeken kara fe= rece altında, sıcaktan ve terden bunalan kadınlarımız, devrimle birlikte isteğe bağlı hale getirilen bu ört&uu= ml;yü, zamanla öcü halinde görünmesini önleyecek şekilde giymeye başlamıştır. 1955’li yıllara geldiğimizde; ferecenin bedeni daralmış, boyu kısalmış, uçkura sokulan yerler aralık bırakılarak giysilerin ve işlemeli uçkur uçlarının görünmesi sağlanmış, başa dolanan ferece kapağı arkaya bırakılarak, bey= az yaşmak veya renkli başörtüsü ile dış giyimlerini ‘kara öcü’ görünümünd= en kurtarmaya başlamışlardır. Çarşaflar da ayni yöntemlere başvurarak itici görünümlerinden kurtul= ma yoluna girmişlerdir. Daha ilerleyen yıllarda köyümüzün kazandığı eğitim, öğretim ve kültür aşamalarına paralel olarak, -Lüleburgaz ve İstanbul’a göç eden ve buralarda= ki sosyal yaşama uyum sağlayıp ferace ve çarşaf kâbusundan kurtulan kadınlarımızın öncülüğü ile- kadınlarımız yüzlerini, gözlerini saklamadan, ferace çarşaf giyme zorunda kalmadan kentte yaşayan kadınlar gibi giyinme ve toplum arasına karışma özgürlüğüne kavuşmuşlardır.Daha da ilerleyen yıllarda, üçüncü ve dördüncü kuşak genç kızlarımız, ferace ve çarş= ;afa girmeyi kabul etmeyerek, kendilerine güven duymayan erkek egemenli = 7;i örtüsünü sırtından çıkarmıştır. Bu gün bazı ninelerimizin alışkanlık olarak giymeye çalıştıklar&= #305; ferece ve çarşaf da Köy Tarihçe Müzemizdeki yerlerini alacaklardır…
= EL İŞLERİ VE EL SANATLARI: Köyümüzde kadınlarımızın el emeği, göz nuru olarak yaptıkları, yalnız bizim köyümüzde değil, çevre köylerde ve kentimiz Lüleburgaz’da da büyük beğeni kazanmıştır.1957’li yıllara kadar varlıklarını sürdüren dokuma tezgâhlarında üretilen çamaşır bezlerinden= her türlü iç çamaşırı yapılırdı.1960’lı yıllara kadar pijama giyme kültürü yoktu. Erkeklerimiz için, beyaz uzun donlar ve dize kadar yapılan uzun kollu beyaz gömlekler ayni zamanda pijama görevi görürlerdi. Kadınlarımızın da içlerinde, yakaları işlemeli ayni bezin gömlekleri yer alır, geceleri yatarlarken Don Anterinin üstünü çıkarırlar, altları ile yatağa girerlerdi. Dokun= an bezlerden özellikle çeyiz için, nakış iplikler= inin arasına gelin teli katılarak, çevreler, para keseleri, peşkirler, maramalar,(makrama) yapılır, evin misafir odalarının rafları pano gibi kullanılarak bunlar sergilenirdi. Hasat zamanı çavdar saplarının düzgün olanları seçilir,el emeğiyle küçüklü büyüklü kareler şeklinde örülür, uçlarına, ek yerlerine ve uzantılarına renk renk geometrik ufak kumaş parçaları takılır, kent evlerinin tavanını süsleyen avizeler gibi görünüm kazanan ve sinek saray&#= 305; denilen bu el işi de misafir odasının tavanından sarkan süsler arasında yerini alırdı. Mısır koçanlarını yarı yarıya soyup yapılan ve ustalıkla boyanan muhabbet kuşları, boyanarak güzel kız yüzü haline getirilen süs kabakları, mısır püskülünden saç; baca isinden kaş= ; ve göz, aşı boyasından ağız yapılarak anlam kazandırılan, kokusu ile bütün kış odayı kokutan ayva güzelleri tavandan sarkarak dekoru tamamlarlardı. Mısır soyuntuları ile; bazıları boyanan, bazıları doğal rengi ile bırakılarak örülen şilteler de görülmeye değer güzellikteydi. Bu şilteler, misafir odalarını= ;n toprak tabanlarına yumuşaklık sağlamak üzere konul= an hasırların üzerine; boydan boya yayılan, bizim tezgâhlarımızda dokunan yapağı kilimlerin(çergelerin) üzerine konurdu. Odanın karyola dışında kalan duvar boylarına konulan ve kilim dokumanın başka renk ve desenlerini taşıyan duvar yastıkları ve üzerlerine konulan işlemeli asse yast = 5;k örtüleri; yastıkların önüne konulan iç= leri yumuşacık kabartılmış yapağı dolu işlemeli oturma şilteleri, karyola üzerindeki etek örtüsünden, yatak örtüsüne uzanan el emeğ= ;i göz nuru oya ve nakışları ve en sonunda karyola başına konulan ve üzeri insanı rüyalar alemine sürükleyen yastık yüzleri bunları ilk kez gören kültürlü ve edebiyat sever insanlara:”…Sultanım sevdiceğim,/ Bana yastık yüzü işlemişsin,/ İşlemiş de üst&uu= ml;ne şiirler dizmişsin./Bu gece ne gecedir?/Baş yastıktan yücedir./Yastık kurbanın olam,/Yar yatışı nic= edir? Demişsin./ Nice ola ki sultanım?/ Uyku yok, kaç gündür, kaç gecedir,/ her halim delicedir.” Dizeleri= ni söyleten bir gizemli ortam yaratırdı… Kanaviçe, iğne oyas= 05; vb. ad verilen iğne işleri ile; tığ kullanılarak yapılan oya, dantel vb. gibi tı&#= 287; işleri de köyümüz kadınlarının her yerde yüz akı olan el işlerindendi… 1957’li yılla= ra gelinceye kadar devam eden bu el sanatları, daha yumuşak ve kullanışlı olan kumaşların ve havluların üretilmesiyle yavaş yavaş bırakılmış; önce tezgâhlar, sonra da el işleri Köyümüz Tarihçe Müzesindeki yerlerini almışlar; çeyizl= er içinde yer alan dantel, oya ve örgü işleri bu günkü konumları ile sürdürülmeye başlanmıştır…